Bu yazıda Türkçe'nin yazı dilinden ve şapka işaretinin dildeki rolünden bahsedeceğim.
Yazı dili - Konuşma dili ayrışması
"Gelicem", "Yapıcam", "Di mi?" vs. örnekler konuşurken oldukça normal addedilen bir akışın parçasıdır. Ancak gördüğünüz gibi yazıya döküldüğünde o kadar da hoş bir akışa sahip değil.
Konuşma dilinin yazıya geçirilmesi bu şekilde rahatsızlık verse de yazı dilinin konuşmaya aktarılması daha farklı bir etki oluşturmakta. Öyle ki bu durumda insanlar kendilerini eski Türk filmlerindeki gibi hissetmeye başlayabiliyor.
Yazı dilinin konuşma dili üzerindeki têsiri
"Söz uçar, yazı kalır" atasözü bu konuya açıklık getirmek için birebir. Yazı dili, konuşma dilinin aksine daha kalıcıdır. Bunu sağlayan şey, yazı dilinin sahip olduğu işaretçi elemanlar ve su götürmez sistematiğidir.
Konuşma dili her ne kadar zihinlerde daha iyi dolanabilse de yazı dilinin aktarım kalitesi ile boy ölçüşemez. Öyle ki konuşma dili ile aktarım eksilmelere ve bozulmalara mâruz kalabilir çünkü taşıyıcısı insandır.
Bu nedenle, yazı dilinin konuşma dili üzerinde düzenleyici(regulation) bir têsiri mevcuttur. Yıllar ve çağlar geçse de zaman zaman yazı dili konuşma diline kaliteli aktarımı ile çeki düzen verir. Elbette bu düzenlemenin sınırı konuşma dilinin pratikliği ile sınırlıdır. Örnek olarak: "ağabey" kelimesi için "abi" şeklinde pratikliğin tercih edilmesi verilebilir.
Yazı dilinin gâip işaretçisi: Şapka
Günümüzde; yanlış, temeli olmayan haberler, bilinçsiz okuyucu kitlesi ile buluşunca neredeyse tevâtür niteliğine bürünüyor. Bu haberlerden biri de işte bu şapka meselesi.
Şapka işareti Türkçede, düzeltme işareti olarak nitelendirilir ve telaffuzu düzenler. Telaffuz farklılıkları halinde kelime çeşitliliğine de bir anlamda yön verir.
"TDK, şapkalı harfleri kaldırdı!" başlığı ile çoğu kurum ve kişi -çoğu zaman aslını bile araştırmadan kulaktan dolma bilgiyle- şapkalı harf kullanımını bıraktı. Bu konuda ne kadar zararsız veya mâsum görünse de "yalan habercilğin" ne boyutta bir yankıya sahip olabileceği bariz bir şekilde belli oluyor. Elbette bir dili tahrif etmek de azımsanacak bir hamle değildir.
"Sâdık da ne? 'Saadık' olmasın o?"
TDK, şapkalarla ilgili böyle bir değişikliğe gitmemesine rağmen "değişikliği uygulayan" diksiyon kursları gibi kurumlar, konuşma dilinde kullanılan ve işaretçiye ihtiyaç duyan kelimeleri, garip bir şekilde yazı dilinde değişikliğe uğratabiliyor.
Bizzat şahit olduğum bu "sâdık" örneği, bana gelinen durumla ilgili bir numune sağlamaya yetti. Gerçi daha sonra bu numuneler gitgide fazlalaştı. Öyle ki Arapça ve Farsça orjinli kelimelerin yoğunlukta olduğu Türkçe, şapka işaretçisi olmadan, yazı dilinde, kaosa sürüklenebiliyor. Bunun birkaç örneği şu şekilde:
--------------------------
hâkim => Galip, haklı ve haksızı ayırıp hak ve adalet üzere hükmeden
hakîm => Varlığın bilgisine vâkıf olan, hikmetli
----------------------------
hala => Babanın kız kardeşi / Arapçada ananın kız kardeşi
hâlâ => Şimdiye kadar, henüz
Elbetteki alfabe farklılığından kaynaklanan bir başka karmaşıklık da mevcut. Ancak şapka hâdisesinin aksine bu durum bağlam ile yani kelimenin geçtiği yer ile çözümlenebilmekte. Örneğin : Zekâ ve hâl kelimelerindeki "z" ve "h" Arap alfabesinde farklılaşabiliyor.
Şapkalandırma
Şapka veya şapkalama işaretinin önemini bu denli kavramışken, bundan sonra kullanacağınız yazı ve konuşma dilinde bu işaretçiye dikkat etmemek tutarsızlık olur.
Konuşma dilinde
Konuşma dili şapkalara en dikkat ettiğimiz alanların başında geliyor. Öyle ki yanlış kullanımda derhal kendimizi düzeltme ihtiyacı hissediyoruz.
El yazısında
El yazısında ise yazdığınız şeyi dikkatli okumaz ve dikkat etmezseniz kaleminizle, o şapka işaretine yer vermezsiniz. Bu nedenle biraz dikkat, el yazısında işi çözecektir.
Bilgisayar klavyesinde
Çoğu kişi klavyede şapka işaretinin varlığından bile haber değil. Ancak "var" ve artık kullanılmayı bekliyor. Kullanımı şöyle:
Windows kullanıcısı iseniz Q veya F klavye fark etmeksizin önce "shift" tuşuna sonra sayılardan(Numpad sayıları değil) 3'e basın. Bu durumda bilgisayar şapka kullancağınız harfi bekler. Kombinasyonu gerçekleştirdkten sonra "i" ye basarsanız "î" yazarsınız. Diğer harflerde de kullanım bu şekildedir.
Eğer ki Windows kullanıcısı değilseniz bilgisayarda arama yaparak "character map" tarzı bir uygulamaya erişmeniz gerekir. Mevzuu bahis işaretçi orada mevcut. Tabi bu sadece bir yoli başka bir şekilde de şapkalandırma yapabilirsiniz.
Akıllı telefonlarda
Yine şapkaları kullanmaktan kaçınabildiğimiz bir alan. Ancak buradaki çoğu kişi şapkanın nasıl yapıldığından haberdardır diye tahmin ediyorum. Öyle ki şapkalandırmak istediğiniz harfe biraz uzun süre basarsanız şapkalı hâline de ulaşabilirsiniz.
Son birkaç söz
"Dil" başlı başına bir işaretleme sanatıdır. Öyle ki belirli bir sistematiği de barındırıyor. Bu sistematiğin en küçük çaplı tahrifleri dahi azımsanacak meseleler değil. Bu nedenle dilin yapısına "sâdık" kalmak, daha anlaşılır bir yaşamı mümkün kılacaktır.
-nbsas-
