Fenomenler

Aurora Boralis - Kuzey Işıkları

Günümüzde "fenomen" kelimesi sıkça kullanılmaya başlandı. Öyle ki bu kelime, tek bir durumu, olguyu değil birden fazlasını ifade etmeye başladı. "Yeni" alanlarda "isim karmaşası" yaşanınca hemen çağrılan kelimeler arasında "fenomen" de yerini aldı. Gidişat öyle bir hal aldı ki "fenomenler" her alanda karşımıza çıkmaya başladı.

Elbette ki "fenomenler"in bu kadar çok sayıda olmasının da bir nedeni bulunmakta. Bu yazıda fenomen kelimesinin nerede ne amaçla kullanıldığını ve bu çokluğun sebebini anlatmaya çalışacağım.

Fenomen aslında nedir?

Kelimelerin veya kavramların "aslında ne" olduğundan bahsedilmesi hayli boş bir söylemdir. Öyle ki kelimeler, kullanıldıkları yere göre anlam kazanırlar. 

 Kelimenin aslında ne olduğu insanı böyle çıkmaza sürüklerken onun "sözcük anlamı" bize daha basit bir tanım sunar. Böylelikle kelimenin kökenine daha iyi inilebilir. Buna dayanarak fenomenin sözcük anlamından başlayalım.

Fenomenin sözcük anlamı

Fransızcadan dilimize geçmiş olan fenomen (Fransızca: phénomène, Yunanca: phainomena, İngilizce: phenomenon)  kelimesi; hem "olay" hem de "olgu " anlamlarına gelmektedir. İki karşılığı olan bu kelime, iki kavramın bileşimi sonucu ortaya çıkan duruma da karşılık gelmektedir.

Felsefede fenomen

Felsefede fenomen; somut, algılanabilir ve denenebilir olay ve nesne demektir. Bir nesne, olay ya da sürecin nesnel gerçekliğini vurgulayan bir ifadedir.* Örneğin ağaçların çiçek açması bir "fenomendir". Fenomen kavramı geçmişten günümüze en sık bu anlamda kullanılmıştır. Öyle ki "asıl anlam" gibi bir şey arıyorsak bunu kullanabiliriz.

Edmund Husserl (1859-1938)

Bunun haricinde Edmund Husserl'ın geliştirdiği "fenomenoloji" adlı felsefi görüşte fenomen başka bir şekilde tanımlanmıştır. Aslında ilk tanımda geçen "somutluk" ifadesi buradaki tanıma yön vermiştir: 

"Fenomenoloji, her şeyden önce, fenomeni, yani dolaysız olarak verilmiş olanı betimlemeye dayanan bir yöntemdir."**

Daha iyi anlaşılması bakımından basit bir örnek verelim: Fenomenolojiyi bir şair veya yazar gibi düşünün. Güzel bir kız veya yakışıklı bir erkek modelini gören bu sanatkar o modeli parçalara ayırır. Öyle ki sokaktaki kişi ile aynı düzeye gelene, elde saf parça kalana kadar modeli yontar.

Shattered - Cambion Art***

Saf parça ortaya çıktıktan sonra ayıklanan özellikler toplanır. Artık fenomenolojiye göre bu özellikler kime eklenirse eklensin, ilk başta ele alınan güzel kız veya yakışıklı erkek modeli elde edilebilecektir. İşte bu ayıklama yöntemine verilen isim fenomenoloji, yöntemde ilk ele alınan modellerse fenomenlerdir.

Sözlüğe eklenen fenomen
Fenomen kelimesinin Fransızca halini bir sözlükte aratır veya Türkçeye çevirirseniz "olay" ve "olgu" kelimeleri haricinde birkaç şeyle daha karşılaşırsınız: "şaşılacak, hayranlık uyandıracak şey veya kişi" ve "garip kişi".

Fenomen dedektif Sherlock Holmes'un Silueti

Bu karşılıklar, kelimenin evriminin son safhasında yer almaktadır. Olay ve olgu ikilisinin bileşimini ifade eden fenomen, Husserl ile bir yöntemin elemanına dönüşmüştü. Şimdi ise bu elemanın temel nitelikleri yani elemanın seçilme şartları kelimeye hayat verdi. Öyle ki yöntemde ele alınan fenomenler kendi alanlarında üst derece niteliklere sahip olmalıdır. Bu anlamlar ise bunun yansımasıdır.

Son birkaç söz
İnternet fenomenleri, müzik fenomenleri, iş dünyasındaki fenomenler... sözlüğe eklenen anlamlar sayesinde açıklama bulabiliyor. Ancak kelimenin gelişimini, geçmişini bilmeden bu açıklamalar oldukça sığ ve havada kalıyor. 

Bu durum her kelime için geçerlidir. Öyle ki doğru bir tanımlama ancak bu şekilde sağlanabilir: Kelimeye geçmişiyle bakarak. 

Peki ya bu neden önemlidir? Kelimeleri tanımlamak neden bu kadar önemli demek istiyorum. İletişimin kurulması ve düşüncelerin gelişimi, kavramların tanımlanması ile daha muhtemel olduğundan bu uğraşı hayli önemlidir. Öyle ki "Kelimeleri tarif etmeden girişilecek her tartışma kısır kalmaya mahkumdur". ****